Çanakkale'de 2 gün: Troya, Kilitbahir ve Gelibolu

Güne, ören yerinin girişinde yükselen Troya Müzesi'nde başlamak kazıları anlamanın en kolay yolu. Tevfikiye Köyü'ndeki yapı 11.200 metrekarelik bir alana oturur; 3.000 metrekarelik sergi salonlarında höyükten çıkan buluntular katman katman, zaman çizgisi boyunca anlatılır. Burada çanak çömleğin, silahların ve takıların hangi döneme ait olduğunu gördükten sonra ören yerindeki taş yığınları birer bilmeceden çok, okunabilir bir hikâyeye dönüşür. Müzenin yapımı 2013'te başlamış ve Ekim 2018'de tamamlanmıştır; mimarisi bile toprağın altındaki katmanları çağrıştırır.

Müzeden yürüyerek girilen höyük, dokuz katmanıyla 3.000 yılı aşkın kesintisiz bir yerleşimi gösterir: en erken yerleşim İlk Tunç Çağı'na uzanır ve kent Roma döneminin sonuna kadar yaşar. Anadolu, Ege ve Balkanların buluştuğu bu noktadaki tabakalanma, Avrupa ve Ege'deki pek çok kazı için hâlâ bir başvuru ölçüsüdür. Höyüğü ilk kez 1871'de Heinrich Schliemann kazdı; onu Wilhelm Dörpfeld ve Carl Blegen izledi ve kazılar bugün de sürüyor. Girişteki 12,5 metrelik tahta atı ise Türk sanatçı İzzet Senemoğlu 1975'te Kaz Dağları'ndan getirilen çam ağaçlarıyla yaptı; Troya 1998'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Öğle yemeğinden sonra şehre dönüp Barbaros Mahallesi'ndeki Anadolu Hamidiye Tabyası'na geçin. Boğaz'ın Anadolu kıyısındaki bu tarihî savunma alanı 104.609 metrekarelik bir alana yayılır ve bugün üç parçadan oluşur: Çanakkale Savaşları Tarih Müzesi, bir kültür parkı ve savaşın geçtiği arazinin küçültülmüş bir canlandırması olan Minyatür Gelibolu. Ertesi gün karşı kıyıda göreceğiniz yerleri burada haritada ve maketlerde önceden görmek, Gelibolu Tarihi Alanı'nı gezerken yönünüzü bulmanızı kolaylaştırır. Alan 1976'da tescil edilmiş, 2018'de imzalanan bir protokolle on yıllığına Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'na bırakılmıştır.

Günü Çanakkale'nin deniz kıyısında, Boğaz'a karşı bitirin. Kordon boyunca yürürken karşı kıyıda ertesi gün gideceğiniz Kilitbahir'i görürsünüz; Boğaz'ın en dar yerlerinden birinde iki yakanın birbirine ne kadar yakın olduğu burada çok net anlaşılır. Şehir merkezindeki büyük tahta at, 2004 yapımı Troy filminden kalmadır ve kentin en çok fotoğraflanan köşelerinden biridir. Akşam yemeği için Gelibolu'nun ünlü sardalyasını ya da bölgenin peynirlerini aramak iyi bir fikir; aşağıdaki yeme-içme bölümü neyi nerede arayacağınızı anlatır.

Sabah feribotla Rumeli yakasına geçip Kilitbahir'de karaya çıkın. Kale, Fatih Sultan Mehmed'in Boğaz'daki deniz geçişini denetlemek için karşı kıyıdaki Çimenlik Kalesi ile birlikte yaptırdığı yapılardan biridir. Tarihçi Tursun Bey, İstanbul'un fethinden sonra Boğaz'ın en dar noktasında karşılıklı iki kale kurulduğunu ve toplar yerleştirildiğini anlatır. Yonca yaprağını andıran planı ve kalın duvarlarıyla iç kale, aşağıdaki küçük kasabaya ve Boğaz'a hâkimdir; surlardan bakınca dünkü kordonun ne kadar yakın olduğuna şaşırırsınız.

Kilitbahir'in hemen yanındaki Namazgah Tabyası, Boğaz savunmasının 1915'teki yüzünü gösterir. Tabyada savaş sırasında farklı işlevleri olan 26 bone vardır; ortadaki bone müze olarak düzenlenmiştir ve girişte tabyanın 1/100 ölçekli bir maketi sizi karşılar. Adının, tabyanın genel biçiminin açık hava namaz alanlarına benzemesinden ya da savaşta askerlerin burada toplu namaz kılmasından geldiği anlatılır. Kalenin taş duvarlarından sonra toprak örtülü bu savunma hattında yürümek, aynı kıyının yüzyıllar içinde nasıl korunduğunu yan yana görmenizi sağlar.

Kabatepe'deki Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi, Gelibolu Tarihi Alanı'na girmeden önce savaşın bütününü anlamak için en uygun yer. Binası tamamen yer altındadır; salonlar 1915–1916 Çanakkale Savaşları'nı kronolojik ve tematik bir düzenle anlatır, sinevizyon gösterimleri olayları adım adım canlandırır. Merkez, Çanakkale Savaşları'nın unutulmaması ve bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılması amacıyla tasarlanmış ve 7 Haziran 2012'de ziyarete açılmıştır. Burada gördüğünüz cepheleri öğleden sonra arazide tek tek ziyaret edeceksiniz.

Öğleden sonra Kabatepe–Conkbayırı yolu üzerindeki 57. Piyade Alayı Şehitliği'ne çıkın. 57. Alay, Arıburnu Cephesi'nde ilerleyen Anzak askerlerini karşılayan ilk Türk birliğidir. 12 Aralık 1992'de yapılan şehitlik semboliktir; asıl şehitlik Bomba Sırtı'nın güney ucunda, Çataldere Vadisi'ndedir. Girişin karşısındaki kabartma, 25 Nisan 1915'teki karşı taarruzu anlatır. Burası bir anma yeridir; sessiz kalmak, mezar taşlarının arasında yavaş yürümek ve yazıları okumak, alanı gezmenin doğru yoludur.

Yolun en yüksek noktalarından Conkbayırı, Gelibolu Yarımadası'nın iki denizine birden bakan bir sırttır. Burada üç Türk anıtı bulunur; en yenisi, Yeni Zelanda Anıtı'nın hemen yanındaki bronz Atatürk heykelidir. Heykelin kaidesinde, 10 Ağustos 1915'te Yarbay Mustafa Kemal'in göğsüne isabet eden şarapnel parçasının cebindeki saat sayesinde etkisiz kaldığı, onun kendi sesinden aktarılır. Farklı ülkelerin anıtlarının aynı tepede yan yana durması, bu alanın bugün ortak bir anma yeri olduğunu hatırlatır.

Günü Ege'ye inen yoldaki Anzak Koyu'nda bitirin. 600 metre uzunluğundaki bu dar sahile Avustralya ve Yeni Zelanda askerleri 25 Nisan 1915'te çıktı; koy bugün de her yıl şafak törenine gelen ziyaretçileri ağırlar. Sakin kıyıda, hemen arkada yükselen sarp yamaçlara bakınca karaya çıkan askerlerin karşılaştığı araziyi daha iyi anlarsınız. Gelibolu Tarihi Alanı yaklaşık 33.000 hektarlık bir alandır ve burada iki tarafın anıtları, savaş mezarları ve şehitlikleri birlikte yer alır; hepsi aynı saygıyı hak eder.