Safranbolu ve Amasra'da 2 gün: Çarşı, konaklar ve kale

Güne kenti yukarıdan görerek başlayın. Hıdırlık Tepesi, Kastamonu yönünden gelirken Safranbolu'nun girişinde yükselir ve Çarşı'nın kırmızı kiremitli çatılarıyla vadiye yaslanan ahşap evlerini tek bakışta gösterir. Belediye kayıtlarına göre burası Safranbolu'ya ilk gelen Türklerin konuşlandığı, yağmur duası ve Hıdırellez kutlamalarının yapıldığı yerdir. Tepede Köstendil Kaymakamı Hasan Paşa'nın türbesi, Hızır Paşa'nın makamı, Kurtuluş Savaşı'nın tanınmış adlarından Dr. Ali Yaver Ataman'ın anıt mezarı ve iki namazgâh bulunur. Sabah ışığında evlerin cumbaları ve bacaları daha belirgin görünür; programın geri kalanında dolaşacağınız sokakları buradan tanımak işinizi kolaylaştırır.

Tarihî merkez gezisine Kazdağlı Meydanı'ndan başlamak doğal bir seçimdir; meydanın hemen yanındaki Cinci Hanı, Safranbolu'nun kervan yolu üzerindeki ticari geçmişini doğrudan anlatan yapılardandır. Sultan İbrahim'in Anadolu kazaskerlerinden Cinci Hoca'nın 17. yüzyıl ortasında kesme ve moloz taştan yaptırdığı han iki katlıdır, 63 odası vardır ve avlunun ortasında bir havuz bulunur. Giriş kapısı, kilidi ve anahtarı Türk demir işçiliğinin örnekleri olarak anılır. Hanın teras katından bakıldığında Çarşı'nın çatıları ve minareleri panoramik biçimde görünür. Hemen yakındaki Cinci Hamamı da 1645'te yapılmıştır; kadın ve erkek bölümleri ayrıdır ve bugün hâlâ hamam olarak kullanılır.

Hanın arkasındaki dar sokaklar sizi Safranbolu'nun çarşı dokusuna götürür. Yemeniciler Arastası, yan yana dizilmiş 48 ahşap dükkândan oluşur; bir zamanlar yemeni denen deri ayakkabıların yapıldığı bu sıra bugün el sanatları ve hediyelik eşya satan küçük dükkânlarla doludur. Biraz ileride Demirciler Çarşısı Osmanlı görünümünü korur; el yapımı bakır kaplar burada dikkat çeker. Aynı bölgedeki Köprülü Mehmet Paşa Camii'ni Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa 1661–1662'de yaptırdı; avlusundaki güneş saati Arap rakamlarıyla zamanı on dakikalık aralıklarla gösterir. 1796 yapımı İzzet Mehmet Paşa Camii ise İstanbul'daki Nuruosmaniye Camii'nin küçük bir örneği sayılır.

Öğle yemeğinden sonra bir Safranbolu evinin içini görmenin zamanı. Kaymakamlar Evi, 18. ve 19. yüzyıl Safranbolu evlerinin önemli örneklerinden biridir ve 19. yüzyıl başında yapıldığı sanılır. Adını, sahibi Safranbolu Kışlası kumandanı Hacı Mehmet Efendi'ye verilen kaim-makam yani yarbay unvanından alır. Kültür Bakanlığı evi 1979'da kamulaştırıp restore etti; bugün müze ev olarak gezilir. Odalarda ahşap tavan göbekleri, gömme dolaplar ve sedirler, evin kış ve yaz hayatına göre nasıl düzenlendiğini gösterir; avludan başlayıp yukarı katlara çıkarken mekânın kalabalık bir aileyi nasıl barındırdığını hayal etmek kolaylaşır.

Kale tepesindeki taş Eski Hükümet Konağı, bugün Safranbolu'nun hikâyesini anlatan Kent Tarihi Müzesi'ne ev sahipliği yapar. Giriş kitabesine göre bina 1904'te Kastamonu Valisi Enis Paşa ve kaymakam Mir Ahmet Bey'in çabası ve halkın katkısıyla yapıldı; 2000'lerde restore edilerek müzeye dönüştürüldü. İçeride kentin zanaatlerini, ticaretini ve günlük yaşamını anlatan bölümler gezilir. Müzenin yanındaki Saat Kulesi'ni Padişah III. Selim'in Safranbolulu sadrazamı İzzet Mehmet Paşa 1797'de yaptırdı. Kare planlı kule müze bünyesinde gezilebilir; yanındaki açık hava alanında on dördü Türkiye'den, biri Bosna-Hersek'ten on beş minyatür saat kulesi sergilenir.

Gün ışığı ve enerji varsa akşamüstünü Tokatlı Kanyonu'nda geçirin. Kanyonun bir ucu Tokatlı Köyü'nde, diğer ucu Eski Çarşı'nın Gümüş Mahallesi'ndedir ve 9 kilometrelik bir yürüyüş parkuru vardır; parkurun tamamını yürümek gerekmez, kısa bir bölümü bile kanyonun derinliğini hissettirir. Kanyona indiğinizde solda kalan İncekaya Su Kemeri 116 metre uzunluğunda ve altı kemerlidir, altından Tokatlı Deresi akar. Taş kemerin kanyonun iki yamacını birleştirdiği görüntü, Safranbolu'nun yalnızca ahşap evlerden ibaret olmadığını hatırlatır. Dönüşte Çarşı'ya inip akşam yemeğini tarihî merkezde yiyebilirsiniz.

İkinci güne Safranbolu'nun on bir kilometre dışındaki Yörük Köyü'nde başlayın. Safranbolu–Araç karayolu üzerindeki köyü Kültür Bakanlığı 1997'de koruma altına aldı ve belediye kayıtları köyü Safranbolu'nun küçük bir maketi olarak tanımlar; köyde 93 tescilli eser bulunur. Osmanlı döneminde Yörükan-ı Taraklıborlu kazasının merkezi olan köyün taş temelli, ahşap çatkılı evleri, çamaşırhanesi ve çeşmeleri, Çarşı'dakinden daha sakin bir ortamda aynı mimariyi görme fırsatı verir. Sabah saatlerinde köy sessizdir; sokaklarda yürürken evlerin hâlâ yaşayan insanlara ait olduğunu unutmayın.

Karayoluyla kuzeye, Batı Karadeniz kıyısındaki Amasra'ya geçin ve öğle yemeğinden sonra kaleye çıkın. Amasra Kalesi Bizans döneminde yapıldı, Ceneviz ve Osmanlı dönemlerinde ciddi onarımlar gördü. İki ana kütleden oluşur: Boztepe'deki Sormagir Kalesi ve Amasra'daki Zindan Kalesi. Sormagir karaya Kemere Köprüsü ile bağlanır; köprünün yanındaki kemerli ana kapı Karanlık Yer adını taşır. Kale içindeki Fatih Camii 9. yüzyıldan bir Bizans kilisesidir ve 1460'ta camiye çevrildi. Surların üzerinden iki koyu, Küçükliman'ı ve Büyükliman'ı aynı anda görebilirsiniz; kentin neden kıyıdaki iki doğal limanın arasında kurulduğu buradan kolayca anlaşılır.

Kaleden Kum Mahallesi'ne inip Amasra Müzesi'ni gezin. Müze, 1884'te yapımına başlanıp tamamlanmayan Bahriye Mektebi binasındadır; Bakanlık binayı 1976'da restore etti ve müze 1982'de açıldı. Helenistik ve Roma dönemlerinden Bizans, Ceneviz ve Osmanlı dönemlerine uzanan eserler dört salonda sergilenir; ikisi arkeoloji, ikisi etnografya salonudur. Bahçede lahitler, mezar taşları, sunaklar, Osmanlı dönemi topları ve çapalar durur. Kalede gördüğünüz katmanları burada eserler üzerinden izlemek, kentin uzun geçmişini toparlamanın iyi bir yolu olur.

Günü iki limanın kıyısında bitirin. Amasra tarihî kaynaklarda Sesamos adıyla geçer; Fenike ticaret kolonisi olarak başlayan geçmişi İyon, Lidya, Pers, Helenistik, Roma, Bizans ve Ceneviz dönemlerinden geçerek 1460'ta Osmanlı egemenliğine girmesine uzanır. Rivayet edilir ki Fatih Sultan Mehmet Bakacak Tepesi'nden kente bakıp onu Çeşm-i Cihan, yani dünyanın gözü diye anmıştır; bugün o tepe Çeşm-i Cihan Tepesi olarak bilinir. Akşamüstü ışığında kıyı boyunca yürüyüp balıkçı teknelerine ve adaya bakmak, dönüş yolundan önce sakin bir kapanış sağlar.